Leidse Wandeltherapie – Mahler en Freud

In de zomer van 1910 verblijft Freud samen met zijn familie in Noordwijk, vlakbij Leiden. Tijdens zijn vakantie aan de kust krijgt hij een telegram van Gustav Mahler met de vraag of hij Freud mag komen bezoeken in Nederland. Op 26 augustus ontmoeten de twee mannen elkaar in Leiden en lopen een vier uur durende wandeling over de Breestraat, het Rapenburg en door de Hortus.

Een sessie met de beroemdste psycholoog van Wenen
Freud was aan het begin van de twintigste eeuw een wereldberoemde psycholoog die aan de hand van de ‘Sprechtherapie’ (een vorm van therapie die tot op vandaag de dag de meest gangbare is binnen de psychologie) zijn patiënten behandelden. Door hen zo vrij mogelijk te laten vertellen probeerde hij trauma’s en neuroses van het onbewuste te achterhalen. Ook de beroemde Weense componist en dirigent Gustav Mahler wilde een sessie met Freud, althans dat werd hem aangeraden door Dr. Richard Nepallek, een familielid van zijn vrouw Alma. Het echtpaar Mahler had huwelijksproblemen die ze kennelijk niet zonder hulp konden oplossen.

De mannen ontmoeten elkaar voor ‘De Vergulde Turk’, een café-restaurant op de Breestraat waar tegenwoordig de V&D gevestigd is. Mahler geeft meteen aan dat hij het moeilijk vindt zijn problemen met een buitenstaander te delen, en dat dat ook de reden is dat hij de vorige twee afspraken had afgezegd. ‘Maar nu ik door de zure appel heen heb gebeten kunnen we de koe maar het beste meteen bij de hoorns vatten. Waar wilt u beginnen?’ vraagt Mahler. Freud antwoordt dat ze zullen beginnen met het uitlopen van de straat en zegt dat Mahler hem in de komende vier uur de belangrijkste gebeurtenissen uit zijn leven moet vertellen. Ondertussen zal hij enkele aantekeningen maken. En zo begint het eerste uur van de wandeling die Freud en Mahler door Leiden maken.

Het mooiste meisje van Wenen
‘Ik denk dat ik bij mijn jeugd moet beginnen’ zegt Mahler. Hij vertelt Freud een uur lang over zijn achtergrond en jeugd, maar gaat daarna al snel over op het jaar 1901-1902. Dit was het jaar waarin hij zich realiseerde dat hij nu al veertig was en niet de stabiliteit van een huwelijk en de vanzelfsprekendheid van nageslacht bezat. Mahler besloot op zoek te gaan naar een geschikte partner. In de salon van Bertha Zuckerkandl kwam hij naar eigen zeggen het mooiste meisje van Wenen tegen: Alma Schindler. Op dat moment had Alma Schindler nog een vriend, Mahlers collega, Alexander Zemlinsky. ‘Maar ze leek genegen die in te wisselen. Ik kon haar immers meer status bieden! Hij was maar haar muziekleraar.’
Mahler besloot meteen Alma het hof te maken, en dat ging naar eigen zeggen goed, tot Alma over haar eigen composities begon. Mahler was hier niet in geïnteresseerd en liet Alma weten dat hij niets zag in een componerend echtpaar. Alma zou voortaan zijn composities als de hare moeten beschouwen en haar leven wijden aan het zijn van een goede vrouw. ‘Ik stelde haar ook voor de keuze. Als ze met mij door wilde gaan moest haar toekomstige leven helemaal ten dienste van mij staan, terwijl ik haar daar alleen maar mijn liefde voor in ruil kon geven’. Datzelfde jaar trouwden Alma en Gustav Mahler en kregen ze een dochtertje, Marie. Maar de eerste huwelijksproblemen kwamen al snel aan het licht. Mahler moest al snel zijn bijzondere band met zijn beste vriend Siegfried Lipiner verbreken toen duidelijk werd dat Alma en Siegfried niet door één deur konden. Maar Siegfried is niet de enige, bijna alle vrienden van Mahler verbreken contact met hem om zijn huwelijk met Alma. Dit neemt hij haar jaren later nog kwalijk.

‘Overkomt dit alle mannen die getrouwd zijn met een jongere vrouw?’
Op advies van Freud gaat Mahler nu over op het jaar 1907, het jaar waarin zijn dochtertje Marie overleed, hij er achter kwam dat hij zelf ook ziek was, en hij weg moest bij de hofopera. Wat betreft het huwelijk van Mahler en Alma werd het er niet beter op. Mahler kreeg in dit jaar een aan hem geadresseerde brief die eigenlijk voor Alma bedoeld was. Het bleek een liefdesbrief te zijn van de Duitse architect Walter Gropius. Dit brak Mahler volledig op. In plaats van er met Gropius vandoor te gaan besloot Alma bij Mahler te blijven. ‘Tenminste dat zei ze. Een actie van mededogen, of dacht ze: “die man van mij gaat binnenkort toch wel dood, als hij zo blijft pezen in Amerika.” Ik weet het niet. Alles aan mij twijfelde en daarom loop ik nu hier met u! Kunt u mij helpen? Begrijpt u iets van haar handelswijze? Overkomt dit alle mannen die getrouwd zijn met een jongere vrouw?’ Als verklaring projecteert Freud het ‘Mariencomplex’ (moederbinding) op Mahler. Mahler had tijdens de wandeling een aantal keer uitgebreid verteld over zijn moeder, waaruit Freud opmaakte dat hij heel veel om haar had gegeven. De moeder van Mahler had Marie geheten, net als zijn dochtertje, en ook de oorspronkelijke naam van Alma Mahler was Marie. Dit bracht hij allemaal met elkaar in verband. Alma had volgens Freud last van een vadercomplex. Ze zou in veel oudere Mahler de vaderfiguur gevonden hebben die ze miste.

‘Succes Herr Mahler’
Freud sluit het gesprek af met een advies. Mahler moet zijn vrouw een uitlaatklep geven. Haar ook stukjes laten componeren en af en toe aan haar vragen hoe het daarmee gaat. ‘Succes Herr Mahler, vooral ook met de première van uw achtste Symfonie. Misschien moet u dìe maar eens aan Alma opdragen, als een soort cadeautje. Ik kan niet komen luisteren, want ik heb een congres in die tijd, maar ik zal aan u denken. Wie weet helpt het.’ Na deze woorden keert Freud terug naar Noordwijk. Mahler blijft in Leiden en vertrekt de volgende ochtend terug naar Wenen. In de trein schrijft hij zijn eerste liefdesgedicht voor Alma. Als hij thuis is gekomen volgt Mahler alle suggesties van Freud op. Hij draagt zijn achtste Symfonie aan Alma op, schrijft haar gedichten en brieven, en probeert haar zo veel mogelijk te beminnen.
Hoewel Alma geroerd was door het feit dat Mahler zijn achtste Symfonie aan haar opdroeg bleef ze Walter zien. Ze heeft het nooit aan Mahler verteld, en of hij het toch geweten heeft is altijd onduidelijk gebleven. Of de ontmoeting van Mahler en Freud in Leiden uiteindelijk de relatie tussen Alma en Gustav Mahler vooruit heeft geholpen valt te betwijfelen. Toch heeft de wandeling een historische waarde, want Mahler en Freud hebben elkaar maar één keer ontmoet, en die ene ontmoeting vond plaats in Leiden.

Mahler-Couch.jpg

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *