Eisenstein en Eisenstein – Een strijd tussen vader en zoon

Michail Eisenstein is de meest uitgesproken Art Nouveau architect van Riga. Toch wordt hij in de geschiedenis eerder herinnerd als de vader van de beroemde filmmaker, Sergej Eisenstein, dan als architect. Vader en zoon hadden vanaf het begin af aan een moeilijke relatie, dit toont zich later ook in de films van Sergej. Wat speelde er precies tussen de twee Eisensteins?

De architect en zijn jonge zoon
Dertig jaar na zijn geboorte in Sint-Petersburg verhuist Michail Eisenstein naar Riga. De stad behoorde toen nog tot het Russische Rijk. Michail betrok een statig huis op een van de breedste en chiqueste straten van Riga. Eisenstein stamde zelf uit de lagere burgerij en kon het dure huis dat hij in Riga kocht alleen betalen met het geld van zijn vrouw Joelia Ivanovna Konetskaja. Michail en Joelia kregen in 1898 hun eerste en enige zoon Sergej. Sergej groeide op in de tijd dat zijn vader zijn glorie meemaakte. Michail ontwierp aan het begin van de twintigste eeuw maar liefst negentien wooncomplexen in Riga, de huidige hoofdstad van Letland. Van deze complexen waren er zestien in de Art Nouveau-stijl, een moderne stroming die zich in de eerste jaren van de twintigste-eeuw vanuit Wenen had laten overwaaien naar gebieden in Oost-Europa. Michail ontwierp de meest excentrieke gebouwen van heel Riga. Sergej vond de gebouwen van zijn vader echter helemaal niets. Jan Brokken schrijft dat de kleine Eisenstein de gebouwen van zijn vader op het schoolplein af deed als suikertaarten. Hij zou zijn vriendjes hebben aangespoord ‘naar alle slagroom’ te gaan kijken die op de gevels van de huizen van zijn vader kleefde. Afgaande op de memoires van Sergej was hij de eerste vijftien jaar van zijn leven bijna uitsluitend bezig de slechte eigenschappen van zijn vader te ontdekken. Sergej irriteerde zich het meeste aan zijn vaders zelfingenomenheid.

De schoenen van Michail
Hoewel Michail een snob was en een nouveau riche, was hij beslist geen leeghoofd. Hij sprak verschillende talen, las belangrijke boeken en werd door zijn vrienden en collega’s omschreven als opgewekt en joviaal met een geweldig vermogen tot fantaseren. Van Michail zijn er echter geen dagboeken, brieven of notities bewaard gebleven, zijn reputatie werd daarom bepaald door wat zijn zoon naliet. Hier had vader Eisenstein geen geluk mee. Sergej benadrukte de bourgeois levensstijl van zijn vader. Een mooi voorbeeld waren de schoenen van Michail Eisenstein. Volgens Sergej had zijn vader veertig paar leren schoenen. Michail zou zelfs een register hebben voor al zijn schoenen waarin hij alle specifieke kenmerken opschreef zoals ‘oud’, ‘nieuw’ of ‘kras erop’. In het register was ook de functie van de schoenen te vinden, bijvoorbeeld dat ze waren om op te dansen, of om in een koets plaats te nemen. Het register liet hij bijhouden door zijn kamerdienaar, van tijd tot tijd hield Michail zelf inspectie. De schoenen blijven Sergej fascineren, op latere leeftijd zal hij in zijn film Oktober een scène maken waarbij hij een minister filmt die de veertig treden van de trap van het ministerie afdaalt. In deze scène brengt Sergej niets anders dan de glimmende schoenen van de minister in beeld. Voor hem waren de glimmende schoenen nog steeds een teken van een snobistische bourgeois wereld.

De rode en de witte Eisenstein
In 1917 raakt Sergej betrokken bij de Revolutie in Rusland, het onderwerp van zijn latere films. Hij geeft later in zijn leven toe dat hij niet mee deed aan de bolsjewistische demonstraties uit politieke overtuiging, maar voornamelijk door zijn medestudenten. Sergej was in 1915 begonnen aan het instituut voor Civiel-Ingenieurs in Sint-Petersburg, dezelfde opleiding als zijn vader genoten had. Hij wilde zijn vader verslaan op zijn eigen terrein. Maar met de komst van de Revolutie liepen de toekomstplannen van Sergej anders dan verwacht. Sergej was begonnen met strijden aan de kant van de roden. Deze bolsjewieken waren onder leiding van Lenin aan de macht gekomen tijdens de Russische Revolutie in 1917. De bolsjewieken hadden de steun van maar een kwart van de bevolking, maar met krachtig militair optreden wisten ze de macht te grijpen. Op dit moment begon zich ook het Witte Leger te vormen. Dit waren anti-communistische groepen die de positie van de tsaar wilden beschermen. Michail Eisenstein kon het niet verkroppen dat de tsaar, die hij adoreerde, afgezet werd en besloot aan de kant van de Witten mee te vechten. De afkeer van Sergej voor het snobisme van zijn vader en de bourgoueis-ideeën van Michail waren niet alleen een probleem tussen vader en zoon, maar zorgde nu voor verdeling in het hele Russische gebied. Het verschil in perspectief zorgde er niet alleen voor dat vader en zoon het niet met elkaar eens waren geweest, maar dat ze tijdens de slag om Petrograd letterlijk tegenover elkaar hadden gestaan, vader aan de kant van de tsaar en zoon aan de kant van de revolutionairen. Het feit dat zijn vader voor de contrarevolutionairen had gekozen was voor Sergej alleen maar meer bewijs dat hij in een verachtelijk milieu was opgegroeid.

Een tegenreactie
Het probleem voor Sergej was echter dat hij sterk op zijn vader leek. Volgens Jan Brokken streefde Sergej in zijn films precies hetzelfde na als zijn vader in de architectuur, namelijk: stilering, esthetiek en symboliek. Vooral toen Sergej voor langere periode naar Hollywood verhuisde om films te maken, kreeg hij de smaak van roem te pakken. Hij ging zich met steeds meer smaak kleden en kocht zelfs een duur paar schoenen. Zou dit het moment zijn geweest dat hij zich realiseerde dat hij hard op weg was zijn vader in zelfingenomenheid te evenaren? Het is onduidelijk waar de diepgewortelde haat van Sergej jegens zijn vader ooit begonnen is. Wel is duidelijk dat hij dit zijn leven lang als een probleem heeft ervaren. Nadat Sergej een tijd in Amerika woonde en zich een luxere levensstijl heeft aangemeten, stopte hij hier van de een op de andere dag mee. Hij schoor zich niet meer, hij ging zich weer slonzig kleden en verscheen ladderzat op een persconferentie. Sergej heeft zijn vader nooit kunnen uitstaan, en toen hij zelf beroemd werd probeerde hij de zelfingenomenheid die hij zo goed van zijn vader kende te ontlopen. Toch leek hij misschien meer op zijn vader dan hij ooit heeft durven toegeven.

Meer lezen?
Jan Brokken, Baltische zielen (Amsterdam 2010).
Walter Moss, A History of Russia, volume I: To 1917 (Londen 2005).

Mikhail-einsenstein-0713-01

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *